Actualiteit .Net

Deze maandag wil onze premier nog gaan praten over het terugdringen van de regelzucht in Nederland. Regelzucht, bureaucratie, het heeft allemaal zo’n negatief klankje. Wat veel mensen voor het gemak echter neigen te vergeten, is dat bureaucratie gestoeld is op de overtuiging dat een maatschappelijke organisatie efficiëntie, rationaliteit en gelijke behandeling moet nastreven. Volgens Karl Emil Maximilian Weber was bureaucratie zelfs essentieel in een goed functionerende overheid. Efficiency is een term die je veel tegenkomt in het bedrijfsleven en hij direct associeerde met bureaucratie. Dat klinkt echter tegenstrijdig, maar is dat nou wel zo tegenstrijdig? En is bureaucratie nou iets waar je blij mee moet zijn of iets waar je maar beter zo min mogelijk van kunt hebben?

Allereerst wil ik het onderscheid maken tussen bureaucratie en bureaucratisme. Hoewel bureaucratie redelijk eenvoudig te definiëren is als een situatie waarin beslissingen altijd samengaan met nauwkeurige bestudering en naleving van de regels, is de definitie van bureaucratisme moeilijker vast te stellen. Moeilijker, omdat, hoewel het zich lijkt de begeven binnen de grenzen van de bureaucratie, in mijn ogen bureaucratie een positieve klank behoort te hebben en bureaucratisme het doorschieten in en van bureaucratie is, waarbij het subjectivisme, het relativeringsvermogen en alle vormen van inleving en interactie worden uitgeschakeld en de regels als worden toegepast alsof het systeem een computer betreft. Die vergelijking geeft overigens het gevaar ook aan van meer gebruik van computers in bestuurlijke apparaten, maar dat terzijde. Gelijke behandeling is een mooi streven, maar als bijvoorbeeld op een schoolrapport de grens wordt getrokken bij een 5,50 precies, mag van mij, in het geval waar een leerlings overgang afhangt van dat ene cijfer en de leerling prima zijn best heeft gedaan, bij een 5,45 best een voldoende worden opgeschreven. Grenzen bestaan niet om flexibel te zijn, maar soms kan het geen kwaad wat inlevingsvermogen te gebruiken.

Bureaucratie is ooit omschreven als “loyalty attached to formal rules (…) on the grounds that they are legally enacted and expedient or rational” (Gouldner, 1954, p. 222). Vooral die laatste additie is erg belangrijk, als je bedenkt dat regels inderdaad bestaansrecht ontlenen aan het simpele feit dat ze berusten op rationaliteit. Regels ontstaan uit een behoefte aan duidelijke structuur en rechtvaardigheid en ontlenen bestaansrecht aan eigen maatschappelijke steun. Terugdringen van de bureaucratie, zoals onze premier het omschrijft, klinkt leuk, maar is om die reden niet per definitie wenselijk. Het moet immers niet zo zijn dat overwegingen en beslissingen van een bestuursorgaan een subjectieve bijsmaak krijgen en mensen zich niet meer gelijk behandeld voelen.

Toch ben ik van mening dat een sociale maatschappij bureaucratisme niet kan gebruiken. Regelgeving moet ook flexibiliteit uitstralen. Waar het sociale draagvlak voor regels afneemt, door bijvoorbeeld een verschuiving in de waarden van een samenleving of bijvoorbeeld innovatie en vernieuwde visies op bestaande zaken, moeten regels aan te passen en te schrappen zijn. Koppel je dat aan het begrip bureaucratie, dan zal dat ook moeten betekenen, dat tussen de bureaucratie door ook wat beweegruimte en lucht moet zijn voor commentaar op de relevante regelgeving en in die zin ook interactie moet plaatsvinden. De afname van sociaal draagvlak is natuurlijk iets dat je ook niet te veel moet toestaan. Dat ga je tegen door interactie te laten plaatsvinden. Onder die voorwaarden is bureaucratie dan ook een prachtig verschijnsel dat de nodige afstand creëert tussen aanvrager en verlener, met daarbij de kanttekening dat soms zelfs binnen de regels nog enige beweegruimte is of moet zijn om de overwegingen in de juiste context te plaatsen.

Mensen associëren bureaucratie ten onrechte met veel papierwerk. Hoewel het waar is dat bureaucratie vaak veel papierwerk met zich meebrengt, is, mét behoud van bureaucratie, de hoeveelheid papierwerk stevig terug te draaien. Zeker in deze tijd. Computers houden al veel van onze gegevens bij en kunnen tegenwoordig al redelijk flexibel met informatie omgaan. Het gebruiken van een online gemeenteloket is een voorbeeld van zaken die tegenwoordig kunnen en ook vooral gebruikt moeten worden. Bureaucratie wordt ook vaak geassocieerd met onduidelijkheid, mensen hebben snel het gevoel van het kastje naar de muur te worden gestuurd, maar bureaucratie schept juist meer duidelijkheid voor beide partijen, mits ook efficiëntie een streven blijft. Een duidelijk, logisch en rationeel onderscheid tussen de verschillende overheidsloketten kan daaraan bijdragen.

Daarnaast moet bureaucratie en strikte regelgeving niet doorstromen naar de niveaus waar besluiten gevormd worden die zeer uitgebreide en eventueel subjectieve beoordeling behoeven. Het maken van standaard plusjes- en minnetjeslijstjes bij bijvoorbeeld de uitbreiding van een vliegveld, kan volkomen onwenselijke gevolgen hebben voor de mensen die in de omgeving wonen, hoewel dat uit het lijstje niet zonder meer hoeft te blijken. Economische voordelen wegen bijvoorbeeld soms niet op tegen sociale nadelen. Regelgeving in situaties die niet te standaardiseren zijn, moet dus vooral heel beperkt blijven, vooral omdat in dergelijke situaties universele regels simpelweg niet bestaan. Daarvoor beïnvloeden omstandigheden die veelal niet te voorzien zijn de grenzen van het af te bakenen gebied bij de analyse van een bepaald probleem simpelweg te veel.

Concluderend kan ik dus zeggen dat bureaucratie niet per definitie slecht is en absoluut niet ten alle tijden teruggedrongen hoeft te worden. Wel is interactie een kernwoord bij goed functionerende bureaucratie. Maatschappelijk draagvlak voor regelgeving bepaalt de legitimiteit van de bureaucratie en zal uiteindelijk ook bepalend zijn in de beoordeling van het functioneren van het ambtelijk apparaat. Ik hoop dus oprecht dat onze premier dát bedoelt als hij het heeft over het terugdringen van de regelzucht in Nederland.