Actualiteit .Net

Welkom op de vernieuwde pagina Actualiteit .Net.

Ik ben erg verheugd u te kunnen meedelen dat ik de software achter ons weblog zodanig heb weten te verbeteren dat we hopelijk alle spam voortaan uit ons systeem kunnen houden. Ik heb hiervoor wel een aantal concessies moeten doen. Zo zijn trackbacks niet meer mogelijk en moet u geregistreerd zijn om commentaar te kunnen geven.

Binnenkort zal ik waarschijnlijk gaan werken aan een nieuw design, de oude artikelen opnieuw plaatsen (helaas zonder commentaar) en de opzet van de website gaan heroverwegen. Ook ben ik op zoek naar een taalvaardige, politiek geëngageerde schrijver om dit discussiepunt veelzijdiger te maken. Maar goed, dat is allemaal van later zorg.

Ik wens u veel plezier op mijn vernieuwde website en ik hoop dat ik u in de toekomst vaker mag verwelkomen. Schroom ook vooral niet om een account aan te maken. U hoeft geen persoonlijke gegevens te publiceren om te kunnen reageren.

Deze maandag wil onze premier nog gaan praten over het terugdringen van de regelzucht in Nederland. Regelzucht, bureaucratie, het heeft allemaal zo’n negatief klankje. Wat veel mensen voor het gemak echter neigen te vergeten, is dat bureaucratie gestoeld is op de overtuiging dat een maatschappelijke organisatie efficiëntie, rationaliteit en gelijke behandeling moet nastreven. Volgens Karl Emil Maximilian Weber was bureaucratie zelfs essentieel in een goed functionerende overheid. Efficiency is een term die je veel tegenkomt in het bedrijfsleven en hij direct associeerde met bureaucratie. Dat klinkt echter tegenstrijdig, maar is dat nou wel zo tegenstrijdig? En is bureaucratie nou iets waar je blij mee moet zijn of iets waar je maar beter zo min mogelijk van kunt hebben?

Allereerst wil ik het onderscheid maken tussen bureaucratie en bureaucratisme. Hoewel bureaucratie redelijk eenvoudig te definiëren is als een situatie waarin beslissingen altijd samengaan met nauwkeurige bestudering en naleving van de regels, is de definitie van bureaucratisme moeilijker vast te stellen. Moeilijker, omdat, hoewel het zich lijkt de begeven binnen de grenzen van de bureaucratie, in mijn ogen bureaucratie een positieve klank behoort te hebben en bureaucratisme het doorschieten in en van bureaucratie is, waarbij het subjectivisme, het relativeringsvermogen en alle vormen van inleving en interactie worden uitgeschakeld en de regels als worden toegepast alsof het systeem een computer betreft. Die vergelijking geeft overigens het gevaar ook aan van meer gebruik van computers in bestuurlijke apparaten, maar dat terzijde. Gelijke behandeling is een mooi streven, maar als bijvoorbeeld op een schoolrapport de grens wordt getrokken bij een 5,50 precies, mag van mij, in het geval waar een leerlings overgang afhangt van dat ene cijfer en de leerling prima zijn best heeft gedaan, bij een 5,45 best een voldoende worden opgeschreven. Grenzen bestaan niet om flexibel te zijn, maar soms kan het geen kwaad wat inlevingsvermogen te gebruiken.

Bureaucratie is ooit omschreven als “loyalty attached to formal rules (…) on the grounds that they are legally enacted and expedient or rational” (Gouldner, 1954, p. 222). Vooral die laatste additie is erg belangrijk, als je bedenkt dat regels inderdaad bestaansrecht ontlenen aan het simpele feit dat ze berusten op rationaliteit. Regels ontstaan uit een behoefte aan duidelijke structuur en rechtvaardigheid en ontlenen bestaansrecht aan eigen maatschappelijke steun. Terugdringen van de bureaucratie, zoals onze premier het omschrijft, klinkt leuk, maar is om die reden niet per definitie wenselijk. Het moet immers niet zo zijn dat overwegingen en beslissingen van een bestuursorgaan een subjectieve bijsmaak krijgen en mensen zich niet meer gelijk behandeld voelen.

Toch ben ik van mening dat een sociale maatschappij bureaucratisme niet kan gebruiken. Regelgeving moet ook flexibiliteit uitstralen. Waar het sociale draagvlak voor regels afneemt, door bijvoorbeeld een verschuiving in de waarden van een samenleving of bijvoorbeeld innovatie en vernieuwde visies op bestaande zaken, moeten regels aan te passen en te schrappen zijn. Koppel je dat aan het begrip bureaucratie, dan zal dat ook moeten betekenen, dat tussen de bureaucratie door ook wat beweegruimte en lucht moet zijn voor commentaar op de relevante regelgeving en in die zin ook interactie moet plaatsvinden. De afname van sociaal draagvlak is natuurlijk iets dat je ook niet te veel moet toestaan. Dat ga je tegen door interactie te laten plaatsvinden. Onder die voorwaarden is bureaucratie dan ook een prachtig verschijnsel dat de nodige afstand creëert tussen aanvrager en verlener, met daarbij de kanttekening dat soms zelfs binnen de regels nog enige beweegruimte is of moet zijn om de overwegingen in de juiste context te plaatsen.

Mensen associëren bureaucratie ten onrechte met veel papierwerk. Hoewel het waar is dat bureaucratie vaak veel papierwerk met zich meebrengt, is, mét behoud van bureaucratie, de hoeveelheid papierwerk stevig terug te draaien. Zeker in deze tijd. Computers houden al veel van onze gegevens bij en kunnen tegenwoordig al redelijk flexibel met informatie omgaan. Het gebruiken van een online gemeenteloket is een voorbeeld van zaken die tegenwoordig kunnen en ook vooral gebruikt moeten worden. Bureaucratie wordt ook vaak geassocieerd met onduidelijkheid, mensen hebben snel het gevoel van het kastje naar de muur te worden gestuurd, maar bureaucratie schept juist meer duidelijkheid voor beide partijen, mits ook efficiëntie een streven blijft. Een duidelijk, logisch en rationeel onderscheid tussen de verschillende overheidsloketten kan daaraan bijdragen.

Daarnaast moet bureaucratie en strikte regelgeving niet doorstromen naar de niveaus waar besluiten gevormd worden die zeer uitgebreide en eventueel subjectieve beoordeling behoeven. Het maken van standaard plusjes- en minnetjeslijstjes bij bijvoorbeeld de uitbreiding van een vliegveld, kan volkomen onwenselijke gevolgen hebben voor de mensen die in de omgeving wonen, hoewel dat uit het lijstje niet zonder meer hoeft te blijken. Economische voordelen wegen bijvoorbeeld soms niet op tegen sociale nadelen. Regelgeving in situaties die niet te standaardiseren zijn, moet dus vooral heel beperkt blijven, vooral omdat in dergelijke situaties universele regels simpelweg niet bestaan. Daarvoor beïnvloeden omstandigheden die veelal niet te voorzien zijn de grenzen van het af te bakenen gebied bij de analyse van een bepaald probleem simpelweg te veel.

Concluderend kan ik dus zeggen dat bureaucratie niet per definitie slecht is en absoluut niet ten alle tijden teruggedrongen hoeft te worden. Wel is interactie een kernwoord bij goed functionerende bureaucratie. Maatschappelijk draagvlak voor regelgeving bepaalt de legitimiteit van de bureaucratie en zal uiteindelijk ook bepalend zijn in de beoordeling van het functioneren van het ambtelijk apparaat. Ik hoop dus oprecht dat onze premier dát bedoelt als hij het heeft over het terugdringen van de regelzucht in Nederland.

Ik heb vanmiddag een betoog zitten schrijven waarin ik het onderstaande in een iets actuelere context bepleitte, echter de PC waar ik momenteel aan zit te werken liet mij in de steek en aangezien ik momenteel niet in staat ben het opnieuw te schrijven, heb ik een tekst die ik lang geleden heb geschreven gekopiëerd. Hieronder kun je hem lezen.

Het was niet geheel nieuw, maar we hebben pas echt kennis gemaakt met het referendum toen gestemd moest worden over de Europese grondwet. De reactie van verschillende politici was uiterst positief, ook als ze aan de verliezende kant stonden. De kreet was zelfs “dit moeten we vaker doen” en het volk voelde eindelijk eens macht. Eindelijk hadden “wij Nederlanders” het idee dat we gehoord werden door de belangrijke mannen en vrouwen in Den Haag en bijna 70% van de Nederlanders had z’n zin gekregen. Is dat democratie of misschien juist geen democratie? Peter R. de Vries, iemand van wie door bepaalde mensen veel verwacht wordt in de politiek na 2007, nam in z’n voorlopige standpunten vooral ook “meer referenda” op. Maar wat bedoelt deze meneer de Vries nou met “meer referenda”?

Als iemand zegt dat hij “meer referenda” wil, lijkt het vanzelfsprekend dat hij streeft naar meer democratie. Liefst volgens het ideaal van de Amerikaan Dewey, waar democratie nadrukkelijk het doel is in een bepaald politiek systeem en in de opbouw van het bestuur in een land. Ook een gedeelte van de huidige Nederlandse politiek lijkt momenteel de standpunten van Dewey te hebben overgenomen, want er is een discussie ontstaan over de mogelijkheden om zo’n systeem ook in Nederland door te voeren.

Maar laten we even in de Verenigde Staten van Amerika blijven voor de uitwerking van een dergelijk systeem. Er is namelijk een staat die volgens dat ideaalbeeld leeft en haar politieke systeem open heeft gesteld voor burgers, die wetten kunnen voorstellen en aannemen zonder ingrijpen van de Gouverneur of het staatsbestuur. Die staat is Californië, waar de heer Schwarzenegger momenteel, na de recall van Gouverneur Davis, de titel Governour (Governator, if you will) mag dragen. Het was, naar ik meen, 1911 toen de referenda er ingevoerd werden, omdat men van mening was dat de zittende bestuurders teveel macht hadden. Op deze manier konden de inwoners van Californië via een handtekeningenactie een zogenaamde “recall” of een referendum op poten zetten.

Het is daar momenteel echter zo dat het referendum eigenlijk een middel is geworden dat voornamelijk door de rijke elite gebruikt wordt om zo zijn zin door te drijven en het voor zichzelf extra gemakkelijk te maken. Verdraaide formuleringen en honderden pagina’s dikke bijlagen in het bijbehorende kiesboek zorgen ervoor dat mensen hun handtekeningen zetten onder een papiertje waarvan ze eigenlijk totaal niet weten waar ze mee bezig zijn om er vervolgens ook nog op te stemmen. Een zeer kwalijke ontwikkeling.

Toen in 1978 het alom bekende proposition 13 werd aangenomen, waar de bevolking plotseling een maximum van 1% ging stellen aan belastingen aan de onroerend goed belasting, wat grof gezegd leidde tot een halvering van de belastinginkomsten van de staat, is het eigenlijk alleen maar erger geworden. Belangrijk is natuurlijk dat het volk over het algemeen altijd minder wil betalen en meer wil krijgen. Het aannemen van zo’n “proposition” is zo gebeurd, maar de gevolgen, zeker op de langere termijn, kunnen zeer ingrijpend zijn en dat is iets waar de bevolking niet bij stil hoeft te staan als ze zo’n beslissing nemen.

Terug naar ons eigen landje, waar nu dus een discussie aan de gang is of referenda hier oplossing kunnen bieden.

Misschien zul je wel eens gehoord hebben dat “het mooie van een referendum is dat het volk over z’n eigen toekomst kan beslissen”. Als je het aan mij vraagt, is dat nou juist het gevaar. Het volk is namelijk helemaal niet bij machte om dergelijke beslissingen te nemen. Ten eerste heeft de gewone man geen flauw benul van wat zich afspeelt op de bestuurslagen die hij op het moment van stemmen doorklieft. Ten tweede heeft de gewone man geen tijd om zich te verdiepen in de ingewikkelde materie die je moet doorspitten om ook maar een idee te hebben van de gevolgen die de beslissing kan hebben. Ten derde is gebleken dat het ingrijpen van het volk vaak dermate negatieve gevolgen heeft dat het de afstand tussen het volk en de politiek ernstig vergroot. Ten vierde zie je bijvoorbeeld in Californië dat het langzaamaan een middel van de rijken wordt (een referendum houden is duur en rijken hebben veel invloed) en dus de kloof tussen arm en rijk ernstig zal worden vergroot.

Het systeem waar wij in Nederland momenteel aan zijn onderworpen is een systeem dat de Nederlandse burgers tot op zekere hoogte tegen zichzelf beschermt. Om de vier jaar kiest de Nederlandse bevolking een nieuwe “elite”, die als het goed is voldoende verstand van zaken heeft om de beslissingen wél te kunnen nemen met daarbij in het achterhoofd de politieke visie die ze verbonden hebben aan de partij waar de individuele politici toe behoren.

Hoewel ons systeem ook niet altijd ideaal is, de politieke partijen zijn zo onderworpen aan een coalitie, waar ze door ons poldermodel meestal concessies moeten doen om een eenduidig beleid uit te dragen, is het naar mijn mening zonder meer democratischer dan een systeem waar het volk (lees: de rijken) zonder meer referenda kan aandragen.

Denk overigens ook bijvoorbeeld aan moment-issues. Als er een politicus wordt neergeschoten roept Nederland en masse om de doodstraf. Maar denk ook aan de tweestrijdigheid van de belangen van het volk. De bevolking wil (uiteraard) minder belasting betalen, maar de uitkeringen moeten hoger, de wegen moeten beter en er mag niet gekort worden in de sociale voorzieningen. “Dat kan natuurlijk niet!”, zul je meteen zeggen, maar dat maakt in het geval van een referendum niet uit. Het volk beslist, de politiek moet maar zien hoe ze het oplost. De Nederlandse bevolking bestaat toch al heel erg uit korte-termijn denkers, als deze mensen ook nog eens de wetten moeten gaan maken, hoe moet het dan verder met ons land?

Ik wil dus graag pleiten voor meer achterkamertjespolitiek, waarin het volk niet domgehouden hoeft te worden, maar waarin het wel belangrijk is dat duidelijk is wie de beslissingen neemt en de macht in handen heeft. En laat het duidelijk zijn dat dat nooit het volk mag zijn.